Biblioteka Kapituły Kolegiackiej Świętego Marcina Biskupa w Opatowie
12 września 2026 roku

W naszej kolegiacie została otwarta odrestaurowana Biblioteka Kapituły Kolegiackiej. Liczący ponad 700 lat księgozbiór, obejmujący cenne rękopisy, inkunabuły, starodruki i dokumenty historyczne, po przeprowadzonych pracach konserwatorskich zyskał dzięki staraniom ks. prałata Michała Spocińskiego odpowiednie warunki do przechowywania, prezentowania oraz dalszych badań naukowych.

Wydarzenie rozpoczęło krótkie sympozjum naukowe poświęcone historii opatowskiego księgozbioru oraz prowadzonym w ostatnich latach pracom konserwatorskim. Dr Monika Kamińska wygłosiła referat "Biblioteka Kapituły Kolegiackiej świętego Marcina Biskupa w Opatowie. Na nowo dla nauki". Anna Szlasa-Byczek i Wojciech Broda przedstawili temat "Konserwacja dokumentów, rękopisów i starodruków ze zbiorów Biblioteki Kapituły Kolegiackiej Świętego Marcina Biskupa w Opatowie", natomiast prof. Krzysztof Bracha mówił o dawnej bibliotece opatowskiej i jej znaczeniu w referacie "Dawna biblioteka Kolegiaty Opatowskiej i jej ślady pamięci".

W spotkaniu uczestniczył biskup sandomierski Krzysztof Nitkiewicz. Obecni byli ks. kan. dr Michał Łukasik, proboszcz parafii św. Marcina i jego poprzednik ks. prał. Michał Spociński, przedstawiciele władz samorządowych, zaproszeni goście oraz parafianie.

Biskup Nitkiewicz nawiązał w swoim wystąpieniu do encykliki Papieża Leona XIV, w której Ojciec święty mówi o potrzebie rozbrojenia sztucznej inteligencji w taki sposób, aby nie podporządkowała ona sobie człowieka, lecz mu służyła:

- W odróżnieniu od sztucznej inteligencji biblioteka nie udzieli nam gotowej odpowiedzi, zmuszając do szukania prawdy, do wyrobienia sobie własnej opinii. Pozwoli wejść w osobistą relację z autorami i czasami w których oni tworzyli. Pamiętajmy o tym, korzystając ze sztucznej inteligencji, nie rezygnujmy z własnego myślenia - powiedział biskup, zachęcając jednocześnie do poszerzania opatowskiego księgozbioru o nowe pozycje książkowe. Następnie Ordynariusz Sandomierski oficjalnie zainaugurował pomieszczenia biblioteki kolegiackiej.

Wydarzenie ubogaciły swoim śpiewem schola i chór parafii św. Marcina.

Historia biblioteki sięga jednak znacznie dalej. Pierwsze przesłanki świadczące o istnieniu księgozbioru przy kolegiacie wiążą się z funkcjonującą tutaj szkołą kolegiacką. W źródłach z lat 1325-1327 pojawia się scholastyk Marek, odpowiedzialny za szkołę działającą przy kapitule. Na tej podstawie początki biblioteki datowane są co najmniej na 1325 rok, choć jako odrębna biblioteka została ona w źródłach historycznych wymieniona w 1589 roku. Przez kolejne stulecia gromadzono w niej księgi związane przede wszystkim z życiem religijnym, działalnością kapituły oraz pracą duszpasterską i naukową duchowieństwa. Do naszych czasów zachowały się rękopisy, inkunabuły, starodruki, dokumenty historyczne, inwentarze oraz szczególnie ważne dla poznania dziejów kolegiaty księgi posiedzeń kapituły prowadzone od 1562 roku. W księgozbiorze dominuje literatura teologiczna, biblijna, patrystyczna, apologetyczna i kaznodziejska, ale znajdują się w nim również dzieła z zakresu prawa, filozofii i sztuk wyzwolonych. (na podstawie strony internetowej Diecezji Sandomierskiej)

Biblioteka Kapituły Kolegiackiej Świętego Marcina Biskupa  w Opatowie po raz pierwszy została wymieniona w źródłach z  1589 roku, aczkolwiek najprawdopodobniej  istniała co najmniej od początku wieku XIV jako instytucja poniekąd koniecznie potrzebna do funkcjonowania szkoły i  wspomagająca jej rozwój.
Na pewno ani szkoła, ani biblioteka, jeszcze na początku XIII w. w Opatowie  nie istniały,  gdyż najstarsza znana wzmianka o istnieniu Opatowskiej Kapituły, pochodząca z 1206 r., nie wymienia w jej  składzie osobowym scholastyka - kanonika odpowiedzialnego za szkołę.

Po raz pierwszy istnienie  funkcji scholastyka  w grupie opatowskiej kanoników odnotowane zostało w  wykazie dziesięcin papieskich z lat  1325-1327. Wtedy  to scholastykiem był Marek. Scholastyk - magister scholae  -  został wymieniony następnie, po upływie półtora stulecia,  w opisie uposażenia kanoników opatowskich, sporządzonym w 1471 roku przez Jana  Długosza.

Istnienie  Biblioteki Kolegiackiej w Opatowie było symetryczne z dziejami  Kolegiaty Świętego  Marcina  Biskupa  i istnieniem przy niej Kapituły Kolegiackiej.
Wielkim nieszczęściem Kapituły, Kolegiaty i Miasta był najazd Tatarów  w 1502 roku i wzniecony przez nich pożar. Należy domniemywać, że wtedy uległ zniszczeniu najstarszy księgozbiór Biblioteki.

Żywotność duchowa Kapituły Kolegiackiej Świętego Marcina przyczyniła się do rychłego  wszechstronnego  odrodzenia jej dzieł po kataklizmie tatarskich zniszczeń.
Już w  rok później, od  królowej  Elżbiety  Rakuszanki,  przyjęła  kilka ksiąg liturgicznych. Ponadto  księgozbiór  systematycznie powiększały  prywatne księgi prałatów i kanoników ofiarowywane  przez nich  Bibliotece jeszcze  za życia lub oddawanych po ich śmierci. Zachowane w wielu egzemplarzach noty proweniencyjne przekazują informacje o ich właścicielach - potencjalnych darczyńcach.

Zdecydowana większość woluminów, znajdujących się w Bibliotece Kapituły  Kolegiackiej w Opatowie - rękopisów, inkunabułów czy starodruków - dotyczy tematyki związanej z nauką Kościoła. Jednocześnie jednak, obok dzieł teologicznych, biblistycznych czy kaznodziejskich znajdują się również księgi z zakresu prawa, filozofii, sztuk wyzwolonych, a nawet nauk ścisłych. Te ostatnie zapewne  używane były w szkole kolegiackiej.

Ważną częścią zbioru są dokumenty wystawiane na rzecz Kapituły przez papieży, królów, biskupów i kolejnych właścicieli Opatowa.
Najbardziej okazałym jest  Przywilej opatowski  - dokument wydany w 1519 r. przez Krzysztofa Szydłowieckiego (właściciela  Miasta i Kolegiaty,  pełniącego w Państwie  urząd  Kanclerza królewskiego). Szydłowiecki  gwarantuje w nim zabezpieczenie finansowe zarówno  miastu Opatów, jak i jego głównemu  kościołowi. Dokument ozdobiony został iluminacjami wykonanymi przez wybitnego malarza i  miniaturzystę - Stanisława Samostrzelnika.

W okresie nowożytnym zbiory biblioteczne były katalogowane dwukrotnie w latach 1918-1923  przez ks. Leona Figarskiego oraz  w 1971. Oba te  katalogi  posłużyły do najnowszego spisu -  w 2006 r. sporządzonego przez Monikę Kamińską.

Najcenniejsze pozycje z księgozbioru zostały wpisane w 2020 roku do rejestru zabytków Województwa Świętokrzyskiego.
Od 2022 roku trwa ich konserwacja dzięki  staraniom Ks.  prałata dr Michała Spocińskiego.
Przy wsparciu finansowym ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Samorządu  Województwa Świętokrzyskiego oraz Funduszu Promocji Kultury  państwowego funduszu celowego zdołano  zabezpieczyć 21 dokumentów rękopiśmiennych oraz 11 inkunabułów,  starodruków i rękopisów.

Materiały na wystawie prezentują efekty prac konserwatorskich prowadzonych przez Annę Szlasa i Wojciecha Brodę z pracowni "Versum".
Pomysłodawcą i fundatorem wystawy jest ks. prałat dr Michał Spociński.
Projektantem wystawy: Adam Hanuszkiewicz;  wykonawcą  projektu: Fundacja Plac Wilsona 17.